HABAŞ Faciası Üzerinden İş Güvenliği, Denetim ve Kurumsal Sorumluluk Uzm. Sosyolog Neslihan Baki
Türkiye’de iş sağlığı ve güvenliğini koruyan kanunlar yürürlükteyken, önlenebilir riskler neden hala ölümle sonuçlanabiliyor?
İş sağlığı ve güvenliği kanunları, işçiler hayatını kaybettikten sonra sorumluları belirlemek için değil, çalışanların yaşamını korumak ve olası tehlikeleri önlemek ve en aza indirgemek amacıyla hazırlanmıştır. Peki, yürürlükteki yasal düzenlemelere rağmen neden hala iş kazalarında insanlarımızı kaybediyoruz? 9 Kasım 2026 tarihinde İzmir’in Aliağa ilçesindeki HABAŞ Demir Çelik Fabrikası’nda meydana gelen patlamada 19 işçi yaşamını yitirdi. Olayın ardından yürütülen soruşturmada 9 kişi tutuklandı, şirketin yönetim kurulu başkanının da aralarında bulunduğu 2 kişi hakkında adli kontrol kararı verildi (Anadolu Ajansı, 12–13 Kasım 2026). HABAŞ olayını diğer birçok iş kazasından ayrı değerlendirmemizi gerektiren önemli bir geçmişi bulunuyor. 16 Mayıs 2020 tarihinde Evrensel gazetesinde yayımlanan bir haberde, fabrika çalışanlarının yemek, hijyen, banyo ve tuvalet koşullarından şikayet ettiği görülüyor. Bunların resmi denetim bulguları olmadığını, basına yansımış, çalışan beyanları olduğunu vurgulayalım (Kara, 2020). 2020 yılında basına yansıyan bu şikayetler, aradan geçen altı yıl boyunca çalışanların dile getirdiği sorunların nasıl değerlendirildiğini, çalışma koşullarının hangi denetimlerle takip edildiğini ve kurumsal iyileştirme süreçlerinin nasıl işlediğini sorgulamamız için çok önemli bir değerlendirme zemini sunuyor. Daha dikkat çekici olan ise şirketin kendi yayımladığı iş kazası verileridir. HABAŞ’ın toplam 92 sayfadan oluşan 2025 Sürdürülebilirlik Raporu 61. sayfasında belirtilen yıllara göre şirket çalışanları ve alt işveren (taşeron firma) çalışanlarının toplam kayıp günlü iş kazası sayısı 2024’te 147 iken 2025’te 229’a yükselmiştir (HABAŞ, 2025 Sürdürülebilirlik Raporu, sf.61). Bu veriler, kayıp günlü iş kazalarında bir yıl içerisinde yaklaşık yüzde 56 oranında artış yaşandığını gösteriyor. Raporda geçen alt işveren çalışanları, yaygın ifadeyle taşeron firma çalışanlarıdır. Doğrudan HABAŞ bünyesinde çalışanlarla başka bir işverene bağlı olarak çalışanların aynı üretim sistemi içinde bulunması, iş güvenliği sorumluluklarının, çalışma koşullarının ve risklerin nasıl dağıldığının ayrıca değerlendirilmesini gerektiriyor. Ülkemizde iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin yasal düzenlemeler bulunuyor. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 4. maddesi, işverenin çalışanlarının sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlü olduğunu açıkça düzenliyor. Kanunun 10. maddesi risk değerlendirmesini, 18. maddesi çalışanların iş güvenliği süreçlerine katılımını, 25. maddesi ise belirli koşullarda hayati tehlike bulunan işyerlerinde işin durdurulmasını öngörüyor. Dolayısıyla koruyucu ve önleyici tedbirlerin hukuki dayanağı zaten mevcut iken bu olayların yaşanması bize neyi gösteriyor?
1. Yasal güvenceler, çalışma hayatında ne kadar karşılık buluyor? Bir işyerinde risk değerlendirme raporunun hazırlanmış olması, tehlikelerin gerçekten ortadan kaldırıldığı anlamına gelmez. Bakım kayıtları, eğitim belgeleri ve denetim tutanakları kadar bunların çalışma hayatına nasıl yansıdığı da önemlidir. HABAŞ’ın 2025 Sürdürülebilirlik Raporu’nun 78. sayfasında yer alan eğitim göstergelerine göre, iş sağlığı ve güvenliği (İSG) eğitimlerine ayrılan süre 2024 yılında 65.700 saat iken 2025 yılında 8.697 saate gerilemiştir. Bu, yaklaşık yüzde 87 oranında bir azalma anlamına gelmektedir. Aynı dönemde toplam eğitim saatleri de 91.635’ten 24.368’e düşmüştür (HABAŞ, 2025 Sürdürülebilirlik Raporu, s. 78). İş sağlığı ve güvenliği eğitimlerinin amacı, çalışanların karşılaşabilecekleri tehlikeleri önceden tanımalarını, güvenli çalışma yöntemlerini öğrenmelerini, koruyucu tedbirleri uygulamalarını ve acil durumlarda nasıl hareket edeceklerini bilmelerini sağlamaktır. Bu eğitimlerin işlevi yalnızca çalışanlara bilgi aktarmakla sınırlı değildir. Çalışanların risk algısını, ortak sorumluluk bilincini ve çalışma ortamındaki güvenlik davranışlarını da geliştirmesi beklenir. Aynı raporun 83. sayfasında, iş başı eğitimine katılımın;i firma çalışanlarında 2024 yılında 959 iken 2025 yılında 296’ya, alt işveren çalışanlarında ise 994’ten 299’a gerilediği görülmektedir (HABAŞ, 2025 Sürdürülebilirlik Raporu, s. 83). İş başı eğitimi, çalışanların görev yaptıkları alana özgü tehlikeleri tanıması ve güvenli çalışma yöntemlerini öğrenmesi açısından önemlidir. Bu iki gösterge birlikte değerlendirildiğinde, çalışanların güvenlik bilgi ve becerilerinin hangi yöntemlerle güncellendiği sorusu ortaya çıkıyor. Aynı dönemde iş kazaları artarken güvenlik eğitimlerine ayrılan toplam sürenin belirgin biçimde gerilemesi, kurumun önleyici eğitim kapasitesinin nasıl sürdürüldüğünün araştırılmasını önemli hale getiriyor. Sosyolojik açıdan burada üzerinde durulması gereken, bir çalışanın güvenlik kurallarını öğrenmesiyle bu kuralları günlük çalışma hayatında uygulayabilmesinin farklı koşullara bağlı olmasıdır. Çalışan tehlikeyi biliyor olabilir; ancak güvenli çalışabilmesi için uygun ekipmanın, yeterli zamanın, iş organizasyonunun ve yönetsel desteğin de sağlanması gerekir. Dolayısıyla güvenlik kültürünü yalnızca verilen eğitimin süresiyle değil, öğrenilen bilgilerin çalışma ortamına ne ölçüde yansıdığıyla birlikte değerlendirmeliyiz.
2. Denetimlerin sayısından çok, sonuçlarının izlenmesi gerekiyor: Bir fabrikada tespit edilen eksikliklerin giderilmesi için hangi işlemlerin yapıldığı, bunların ne kadar sürede tamamlandığı ve sonrasında yeniden kontrol edilip edilmediği önem taşıyor. Denetimin koruyucu niteliği, tespit edilen tehlikenin ortadan kaldırılmasıyla anlam kazanır. HABAŞ’ın 2025 Sürdürülebilirlik Raporu’nun 61. sayfasında, iş kazalarının ve ramak kala olayların saha incelemeleri, tanık ifadeleri ve mevcut kayıtlar birlikte değerlendirilerek araştırıldığı, her olay için kök neden analizi yapıldığı belirtilmektedir. Şirket ayrıca 2025 yılında kayıp günlü iş kazalarındaki artışın İSG performans yönetiminde öncelikli gündem maddesi olduğunu açıklamaktadır (HABAŞ, 2025 Sürdürülebilirlik Raporu, s. 61). Aynı açıklamada, kazalardaki artışın ardından kişisel koruyucu donanımların performans özelliklerinin güçlendirildiği, mühendislik odaklı risk azaltma çalışmalarının hızlandırıldığı ve alt işverenlerin İSG yönetiminin daha sıkı izlenmeye başlandığı ifade edilmektedir. Bu açıklamalar önemli. Çünkü şirketin kendi verileri, kazalardaki artışın fark edildiğini ve buna karşı iyileştirme faaliyetleri yürütüldüğünün bildirildiğini gösteriyor. Sosyolojik açıdan kurumların güvenlik performansı, yalnızca riskleri tespit etme kapasiteleriyle değil, bu bilgileri koruyucu kararlara dönüştürme becerileriyle de ilişkilidir. Örneğin bir teknik sorunun belirlenmesiyle o sorunun giderilmesi arasında farklı yönetim kademelerinin kararları, kaynak tahsisi ve uygulama süreçleri bulunabilir. Bu süreçlerin nasıl işlediği, kurumsal sorumluluğun değerlendirilmesinde önem taşır. Gönderilen rapor sayfalarında gerçekleştirilen iç denetimlerin, bağımsız denetimlerin veya kamu denetimlerinin toplam sayısı ile tespit edilen eksikliklerin sonuçlandırılma sürelerine ilişkin ayrıntılı göstergeler yer almamaktadır. Bu durum, denetimlerin yapılmadığını göstermiyor. Ancak denetimlerde belirlenen tehlikelerin kaçının giderildiği, kaçının açık kaldığı ve hangi sürelerde çözüme kavuşturulduğu, kamuoyunun güvenlik performansını değerlendirebilmesi açısından önemli bilgilerdir. Bir şirketin sürdürülebilirlik raporunda iş kazalarının sayısını açıklaması, çalışan güvenliğine ilişkin önemli bir şeffaflık adımıdır. Ancak sosyal sürdürülebilirliğin değerlendirilmesi için bu kazaların nedenlerinin, alınan önlemlerin ve önlemlerin sonuçlarının da izlenebilir olması gerekir.
3. Çalışanların şikayetleri birer erken uyarı olarak değerlendirilmelidir: İşçiler tarafından dile getirilen sorunların yalnızca birer memnuniyetsizlik ifadesi olarak görülmesi, kurumların önemli bilgileri gözden kaçırmasına neden olabilir. Çalışanların güvenlik konusundaki bildirimlerinin nasıl kaydedildiği, kimlere ulaştırıldığı ve ne şekilde sonuçlandırıldığı araştırılmalıdır. HABAŞ’ın 2025 Sürdürülebilirlik Raporu’nun 61. sayfasında çalışanların İSG süreçlerine katılımının kurumsal bir öncelik olarak yönetildiği belirtilmektedir. Aylık İSG kurul toplantılarında sendika ve çalışan temsilcileri aracılığıyla çalışanların görüş ve önerilerinin alındığı, bildirim kanallarının anonim olarak kullanılabildiği ve bildirimlerin aylık toplantılarda değerlendirildiği ifade edilmektedir (HABAŞ, 2025 Sürdürülebilirlik Raporu, s. 61). Şirket ayrıca çalışanların ciddi ve yakın tehlike gördükleri durumlarda çalışmaktan kaçınma haklarının başlangıç ve yenileme eğitimlerinde personele aktarıldığını açıklamaktadır. Bu bilgilerin sosyolojik açıdan önemli bir tarafı bulunuyor. Bir işyerinde çalışanların görüş bildirebilecekleri mekanizmaların bulunması ile çalışanların kendilerini güven içinde ifade edebilmeleri ve bildirimlerinin karar süreçlerine yansıması aynı şey değildir. İşyerindeki hiyerarşik ilişkiler, iş güvencesi algısı, yöneticilere duyulan güven ve çalışanların kurum içindeki konumları, tehlikeleri bildirme davranışlarını etkileyebilir. Bir çalışanın karşılaştığı tehlikeyi yöneticisine bildirdiğini düşünelim. Bu bildirimin kayda geçirilmesi ilk aşamadır. Ardından tehlikenin değerlendirilmesi, gerekli önlemin alınması ve çalışana geri bildirim verilmesi gerekir. Eğer sorun devam ediyorsa, çalışanların bildirim mekanizmalarına duyduğu güven de zaman içerisinde olumsuz etkilenebilir. Bu nedenle yalnızca kaç İSG kurul toplantısı yapıldığı değil, çalışanlardan kaç risk bildirimi geldiği, bunların kaçının sonuçlandırıldığı ve hangi bildirimlerin çalışma ortamında somut değişiklik oluşturduğu da önemlidir. Özellikle ağır sanayi işletmelerinde çalışanların günlük deneyimleri, teknik denetimlerde henüz fark edilmemiş tehlikelerin belirlenmesine çok büyük katkı sağlar.
4. İş kazalarından sonra alınan önlemler kadar, önceki kazalardan çıkarılan dersler de sorgulanmalıdır: Bir işyerinde kazaların artması, risk yönetimi süreçlerinin yeniden değerlendirilmesini gerektirir. HABAŞ’ın 2024 ve 2025 yıllarına ait verileri, şirket yönetiminin ve ilgili denetim mekanizmalarının bu artış karşısında hangi adımları attığının incelenmesini gerekli kılıyor. HABAŞ’ın 2025 Sürdürülebilirlik Raporu’nun 61 ve 82. sayfalarındaki verilere göre, 2025 yılında doğrudan firma çalışanlarında 146, alt işveren çalışanlarında 83 kayıp günlü iş kazası kaydedilmiştir. Bir önceki yıl bu sayılar sırasıyla 109 ve 38’dir. Dolayısıyla 2024–2025 döneminde firma çalışanlarının kayıp günlü iş kazalarında yaklaşık yüzde 34, alt işveren çalışanlarının kazalarında ise yaklaşık yüzde 118 artış görülmektedir (HABAŞ, 2025 Sürdürülebilirlik Raporu, s. 61 ve 82). Raporda yer alan kayıp zamanlı kaza sıklık oranı da önemli bir farklılığa işaret ediyor. 2025 yılında milyon çalışma saati başına hesaplanan bu oran, doğrudan firma çalışanlarında 22,00 iken alt işveren çalışanlarında 39,34 olarak kaydedilmiştir. Buna göre alt işveren çalışanlarının kaza sıklık oranı, doğrudan firma çalışanlarının yaklaşık 1,8 katıdır. Aynı raporun 83. sayfasında alt işveren çalışanlarının temel İSG eğitimine katılımının 2024 yılında 269 iken 2025 yılında 615’e yükseldiği görülmektedir. Eğitim katılımındaki artışa rağmen bu çalışan grubunda kayıp günlü iş kazalarının da artmış olması, eğitimlerin niteliğinin ve güvenli çalışma koşullarına etkisinin araştırılmasını gerekli kılıyor. Aynı üretim sistemi içerisinde çalışan farklı istihdam gruplarının güvenlik performansları neden birbirinden ayrışıyor? Alt işveren çalışanlarının hangi görevlerde yoğunlaştığı, hangi tehlikelere maruz kaldığı, güvenlik eğitimlerine ve koruyucu donanımlara nasıl eriştiği, farklı işverenler arasındaki güvenlik koordinasyonunun nasıl sağlandığı araştırılmalıdır. Bu veri bize her çalışanın aynı koşullarda çalışmadığını göstermektedir.
5. Çalışma hayatında risklerin olağanlaşması, koruyucu mekanizmaları zayıflatabilir: Tehlikeli çalışma koşullarının zamanla normal kabul edilmesi, çalışanların da yöneticilerin de risklere yönelik duyarlılığını azaltabilir. Bir sorunun sürekli yaşanıyor olması, onun kabul edilebilir olduğu anlamına gelmez. HABAŞ’ın 2025 Sürdürülebilirlik Raporu’nun 82. sayfasında, 2021–2025 yılları arasında raporlama kapsamındaki firma ve alt işveren çalışanları için ölümle sonuçlanan iş kazası sayısı sıfır olarak gösterilmektedir. Buna karşılık aynı dönem boyunca kayıp günlü iş kazaları devam etmiştir. Raporda 2021 yılı için 142, 2022 yılı için 129, 2023 yılı için 165, 2024 yılı için 147 ve 2025 yılı için 229 kayıp günlü iş kazası kaydedilmiştir (HABAŞ, 2025 Sürdürülebilirlik Raporu, s. 82). Bu veriler beş yılda toplam 812 kayıp günlü iş kazası kaydedildiğini göstermektedir. Ölümle sonuçlanan iş kazasının bulunmaması her ne kadar olumlu bir gösterge gibi görünse de; yaralanmalı iş kazalarındaki artış, işverenin bu kazaların gelecekte doğurabileceği daha ağır sonuçları ne ölçüde öngördüğünü ve önleyici tedbirleri yeterince ciddiyetle ele alıp almadığını yine bu sebeple düşündürtmektedir. Bir işyerinin güvenlik başarısını, kaç kazanın meydana geldiği kadar, kaç tehlikenin kazaya dönüşmeden önce tespit edilip giderildiği üzerinden de ölçebilsek, çalışma hayatında ne değişirdi? Böyle bir yaklaşım, iş kazalarını yalnızca gerçekleştikten sonra kayda geçirilen olaylar olarak değerlendirmek yerine, çalışanların hayatını korumaya yönelik erken uyarı ve önleme süreçlerini de görünür kılabilir. Kurumların güvenlik başarısını anlamak için geçmişte kaç kişinin yaralandığını bilmek kadar, hangi tehlikelerin insanlara zarar vermeden önce ortadan kaldırıldığını da öğrenmek gerekir.
Yukarıda özetlediğim 5 başlık bizi daha kapsamlı bir soruyla daha karşı karşıya bırakıyor: “Bütün bu yaşananların tek sorumlusu, çalışanların güvenliğini sağlamakla yükümlü olan işverenler midir?
Elbette işverenlerin sorumluluğu tartışılmaz. Nitekim 6331 sayılı Kanun’un 4. maddesi, iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanmasını açıkça işverenin yükümlülüğü olarak tanımlıyor. İş güvenliği uzmanlarından veya başka kuruluşlardan hizmet alınması da bu sorumluluğu ortadan kaldırmıyor. Ancak çalışma hayatındaki koruyucu sistem yalnızca işverenlerden oluşmuyor. İş sağlığı ve güvenliği uzmanlarının, çalışan temsilcilerinin, işyerindeki kurul ve yönetim mekanizmalarının, sendikaların ve kamu denetiminden sorumlu kurumların farklı görev ve yetkileri bulunuyor. Bu yapıların her biri kendi görev alanı içerisinde çalışan bir sistem olarak değerlendirilmelidir. İşverenin hukuki yükümlülüğüyle kamunun denetim sorumluluğunu birbirine karıştırmadan, bütün sistemin işleyişinin incelenmesinin ne denli hayati olduğunu bu elem facia bizlere hatırlatmaktadır. Bir felaket yaşandığında harekete geçmeyi biliyoruz. Soruşturmalar açılıyor, açıklamalar yapılıyor, sorumlular araştırılıyor. Bütün bunlar gerekli. Fakat koruyucu sosyal politikaların başarısı, olaydan sonra gösterilen müdahale kapasitesiyle değil, olay yaşanmadan önce riskleri ne ölçüde azaltabildiğiyle birlikte ele alınmadır. Bir işçinin güvenliğini sağlayan sistemin, o işçi yaşamını kaybettikten sonra değil, tehlikeyle ilk karşılaştığı anda işlemeye başlaması gerekir. HABAŞ’ta yaşamını kaybeden 19 insanın ardından yapılması gereken, yalnızca yaşanan patlamanın sorumlularını belirlemek değildir. Geçmişteki şikayetlerden, iş kazası verilerinden ve denetim süreçlerinden hareketle, böylesi olayların önlenmesi için hangi mekanizmaların güçlendirilmesi gerektiği de ortaya konmalıdır. İş güvenliği mevzuatının başarısı, bir felaketin ardından kaç kişiye yaptırım uygulandığında değil, kaç insanın hayatını kaybetmesinin önüne geçilebildiğinde görülür. Bu nedenle sormamız gereken soru yalnızca “19 işçi neden öldü?” olmamalıdır. “Onlar hayattayken kendilerini korumakla yükümlü sistem nasıl işliyordu?” sorusunun da yanıtını aramalıyız.
FAYDALANILAN KAYNAKLAR
1.Anadolu Ajansı. (2026, 12–13 Kasım). İzmir’de HABAŞ Demir Çelik Fabrikası’ndaki patlamaya ilişkin adli soruşturma haberleri. https://www.aa.com.tr/tr/gundem/izmirde-fabrikadaki-patlamaya-iliskin-9-supheli-tutuklandi/4121551
2.Anadolu Ajansı. (2026). İzmir’de fabrikadaki patlamada hayatını kaybedenlerin sayısı 19’a yükseldi. https://mobil.aa.com.tr/tr/gundem/izmirde-fabrikadaki-patlamada-hayatini-kaybedenlerin-sayisi-19a-yukseldi/4124450
3.Kara, T. (2020, 16 Mayıs). HABAŞ işçileri: Çalıştığımız koşullar bize saygı gösterilmediğinin kanıtı. Evrensel Gazetesi. https://www.evrensel.net/haber/404851/habas-iscileri-calistigimiz-kosullar-bize-saygi-gosterilmediginin-kaniti
4.HABAŞ. (2025). 2025 Sürdürülebilirlik Raporu (ss. 61, 78, 82–83). https://www.habas.com.tr/tr/demir-celik/surdurulebilirlik
5.Türkiye Cumhuriyeti. (2012). 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu. Resmî Gazete, 28339 (30 Haziran 2012). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.6331.pdf
TRABZON’DAN TÜM TÜRKİYE’YE
